Piše: Esad Rahić
Kaganat naroda koji se zvao Gokturci (Kok-Turuk) obrazovan je u ranom Srednjem vijeku (početak 6. vijeka) u širem regionu centralne Azije. Pod vođstvom Bumina iz klana Ašina koji je bio tek jedan od plemena u široj konfederaciji turskih naroda, Goktruci su uspjeli da potisnu i naslijede Ruranski kaganat kao vladajuću državu na mongolskoj visoravni, i da brzo prošire svoju vlast nad teritorijama u centralnoj Aziji. To je bila prva država koja je koristila etnonim “Turci” u svojoj političkoj historiji i poznata je po prvoj zvaničnoj primjeni pisanog turskog jezika.
Turska plemena su dakle odvajkada živjela u blizini i srodstvu sa Hunima odnosno Mongolima i Paleo-Sibirskim narodima. Iz ove prapostojbine turskih naroda potječu i brojni osvajački narodi i plemena koji su kasnije ostali poznati u historiji Evrope. Takvi su na primjer Avari, Bugari, Kumani, Hazari..
Prije dominacije Gokturaka širokim prostanstvima centralne Azije i mongolske visoravni gospodarili su Rurani, potomci Huna, a istovremeno i preci evropskih Avara. Turčin Bumin spriječio je ujgursku pobunu u tadašnjem carstvu Rurana i za tu zaslugu očekivao je nagradu od ruranskog kagana. Međutim, ovaj ga je uvrijedio nazvavši ga običnim robom i podanikom carstva koji je zaslužuje nikakvu nagradu. Bumin je zbog toga otišao tajno do vladara kineske države Zapadni Vej uz čiju pomoć je srušio ruranske tirane.
Gokturci su bili poznati kao dobri rudari, metalurzi i kovači. Zbog toga su bili cijenjeni među vođama Ruranskog kaganata, njihovim bivšim vladarima. To znanje i vještina im je izgleda i omogućila da ostvare sopstvenu nezavisnost i prevlast u centralnoj Mongoliji jer su relativno i brzo lako mogli da izrade veće količine oružja za podizanje pobune.
Kako se pokazao dobro i kao ratnik i diplomata Bumin se proglasio novim kaganom sa prijestonicom u Otukanu, etnički turskom gradu u Mongoliji. Bumin je međutim bio u poznim godinama i umro je godinu dana kasnije. Njegov sin Mugan širio je carstvo svoga oca. On je tako zaratio sa susjedima na jugu i zapadu i porazio Heftalitsko carstvo, Kitan i Kirguz. Time su Turci osvojili glavne pravce i ključne tačke na Putu svile, što je kasnije znatno ubrzalo njihov uspon.
Pojava panonskih Avara u Evropi koincidira sa bjekstvom jednog dijela Rurana, od Gokturaka. Istim pravcem ka zapadu, i Gokturci stižu u Evropu. 576. godine neka turska plemena prelaze Kimerijski (Kerčki) moreuz i naseljavaju se na Krimu. Sljedećih decenija turska lahka konjica hara Krimom gdje im se niko ne suprostavlja.
Na jugu Gokturci dolaze u sukob sa svojim bivšim saveznicima, Sasanidima. Tako Turci vremenom osvajaju Baktriju i ostale sjevernije krajeve Perzije.
Ova državna tvorevina međutim nije trajala dugo i raspala se pred kraj 6. vijeka. na Istočni i Zapadni turski kaganat uslijed građanskog rata nastalog smrću četvrtog kagana po redu, Taspara (oko 584. god). Za veliki turski prijesto borila su se četiri pretendenta. To je međutim koristila Kina čiji su carevi podbadali turske vladare jedne protiv drugih, naizmjenično im pružajući i uskraćujući pomoć i podršku. Kinesko carstvo pod vođstvom dinastije Tang osvojilo je istočni dio turskog kaganata 630. godine, a zatim i zapadni dio 657. godine. Kineski carevi postavljali su dva kagana da vladaju nad deset strela (plemena) Turaka, održavajući na taj način de fakto podjelu turske države na zapadni i istočni dio.
Drugi ujedinjeni turski kaganat pojavio se 682. godine. Kagani zapadnog i istočnog dijela Turkije pobunili su se protiv Tang dinastije 679. godine i uspostavili drugi turski kaganat tri godine kasnije. Tokom sljedećih nekoliko decenija Turci su postepeno vraćali i širili svoj utjecaj u stepama izvan Velikog kineskog zida. Do 705. godine proširili su se na jug sve do Samarkanda i ugrozili Arape u Transoksijani. Gokturci su se sukobili sa Umajadskim kalifatom 712-713 gdje su se Arapi pokazali kao pobjednici.
Veliki kan Drugog turskog kaganata zvao se Bilga. Nakon njegove smrti 734. godine turska država rapidno slabi. Gokturci su na kraju prestali da postoje kao jedinstvena politička tvorevina kao posljedica internih kriza i obnovljenih kineskih osvajačkih kampanja van kineskog zida. Drugi kaganat trajao je sve do 744. godine kada su ga osvojili Ujguri, ratnički narod u usponu, koji takođe vuče turske korijene.
