Roman Monah Hokaj Vuka Draškovića donosi jednu od najpotresnijih i najprovokativnijih literarnih interpretacija opsade Sarajeva – priču o snajperisti specijalne jedinice UDBA-e, čovjeku čiji se identitet, moral i razum raspadaju dok sudjeluje u sistematskom ubijanju civila. Draškovićev pripovjedač, Simon Olujić, zvani Hokaj, oličava ono što autor naziva “Sarajevo safarijem” – monstruoznu praksu u kojoj se ljudski život svodi na metu, a ratno bezumlje pretvara u ritual nasilja i dehumanizacije.
Sistem ubijanja kao svakodnevica
Hokaj je već na početku rata regrutovan u specijalnu jedinicu čiji je zadatak “čišćenje grada” – eufemizam za ubijanje civila. U opisu jedne od akcija, početkom decembra 1993. godine, snajperista se približava centru Sarajeva, skrivajući se u magli koja se spustila na kotlinu. Na nišanu mu se našla odrasla osoba s kantom u ruci, obučena u bundu i sa šubarom na glavi. U sumaglici nije mogao razaznati spol, niti je li uz nju dijete.
“Meni je to, ionako, bilo svejedno…”
Ova rečenica, hladna poput metala puške kojom ubija, otkriva potpunu emocionalnu otuđenost čovjeka koji je svoje žrtve prestao doživljavati kao ljudska bića. Nakon što je osoba pogođena, kanta se otkotrljala prema Sebilju, a dijete je palo preko tijela. Hokaj puca još jednom.
Ubijeni – njegova žena i sin
Dan nakon masakra, u lovačkom domu kod Pala organizirana je gozba za ratne zvaničnike, vladike i vojne komandante. Usred slavljenja, neko uključuje Radio Sarajevo. Spiker navodi da je, bez obzira na izostanak granatiranja, dan ranije ubijeno 28 civila, među njima osmero djece. Čitaju se imena.
“Kraj Sebilj česme usmrćeni su arheolog Amra Fejzović i njen šestogodišnji sin Jugoslav.”
U tom trenutku, snajperisti se ruši svijet: Amra je bila njegova bivša ljubav, a Jugoslav – njegov sin. Sjećanje bljesne poput eksplozije: noć u oktobru 1986., kada joj je rekao da bi, ako ikada dobije sina, nosio ime Jugoslav.
Tek kada je čuo imena žrtava, zločin je dobio ljudski lik. I to onaj najbliži.
Potpuni slom i manipulacija sistema
U naletu očaja i samomržnje, Hokaj napada generala i odgriza mu dio uha. Odveden je u podrum, gdje ga pregledava psihijatar – bivši profesor sarajevskog univerziteta. Dijagnoza glasi:
“Najteži oblik paranoidnog poremećaja ličnosti.”
Ovaj nalaz, kao i mnogi slični u ratnim sistemima, služi kao paravan: način da se počinilac zaštiti od suđenja. Snajperista je potom prebačen u psihijatrijsku ustanovu u Beogradu, gdje ostatak rata provodi pod nadzorom UDBA-e, podvrgnut tabletama, injekcijama i elektrošokovima.
Susret sa pravdom – prekasno
Tek po završetku rata, u njegovu sobu ulazi izaslanik Ministarstva pravde. U rukama nosi optužnicu Haškog tribunala.
“Zbog nekoliko desetina ubijenih civila u Sarajevu, među kojima je bilo i djece, za zločine protiv čovječnosti optužujemo Simona Olujića, zvanog Hokaj…”
Ove riječi predstavljaju sudar fikcije i historije, simbolički trenutak u kojem se ratni zločinac, ma koliko se sistem trudio sakriti ga, ipak suočava s neizbježnom odgovornošću.
Roman o unutrašnjem paklu ratnika koji postaje čudovište
Monah Hokaj nije samo roman o ratu nego o moralnoj degradaciji, obmanama ideologije i užasima koje pojedinac može počiniti kada mu se oduzme empatija. Hokaj je istovremeno izvršilac i žrtva – čovjek koji u jednom danu ubija stotine neznanih, ali i vlastitu porodicu.
Drašković u ovom djelu pokazuje da rat ne uništava samo gradove i živote žrtava, nego razara i počinioca, lomeći njegov identitet do tačke potpune samodestrukcije. Priča o snajperisti koji je, držeći nišan na gradu iz kojeg je nekada volio, završio kao monstrum nad vlastitim djetetom – ostaje jedno od najpotresnijih književnih svjedočanstava o opsadi Sarajeva.
Izvori: Slobodna Bosna / Drašković, Vuk: Monah Hokaj, Beograd, 2023.
