Navršava se 81 godina od pogubljenja Aćif-efendije Hadžiahmetovića (1887–1945), jedne od najznačajnijih i ujedno najkontroverznijih ličnosti sandžačke historije 20. stoljeća. Strijeljan je 21. januara 1945. godine na lokalitetu Hadžet u Novom Pazaru, u prvim mjesecima uspostavljanja nove komunističke vlasti, u vremenu masovnih likvidacija bez redovnih sudskih postupaka.
Hadžet je u historijskoj memoriji Bošnjaka ostao simbol stradanja. Prema dostupnim podacima, tokom 1944. i 1945. godine na tom području pogubljeno je više od 1.500 Bošnjaka, među kojima su bili politički prvaci, vjerski službenici, ugledni trgovci, intelektualci i ljudi koji su učestvovali u odbrani Novog Pazara i šireg sandžačkog prostora.
Političar međuratne generacije
Aćif Hadžiahmetović pripadao je generaciji političara koji su nakon Prvog svjetskog rata pokušavali institucionalno zaštititi prava muslimanskog stanovništva u Kraljevini SHS. Bio je istaknuti član i jedan od vodećih ljudi stranke Džemijet (Jedinstvo), koja je okupljala muslimane Sandžaka, Kosova i Makedonije i predstavljala njihov politički glas u prvim godinama nove države.
Kao narodni poslanik, biran u tri mandata (1920, 1925. i 1938. godine), Hadžiahmetović se zalagao za vjerska, imovinska i politička prava muslimana, upozoravajući na nasilje, agrarnu reformu i represivne mjere kojima su bili izloženi. Zbog takvog angažmana bio je izložen stalnim pritiscima i prijetnjama, a prema pojedinim izvorima i pokušajima atentata.
Zabrana Džemijeta 1924. godine označila je kraj legalnog političkog organizovanja muslimana tog perioda, ali ne i kraj Hadžiahmetovićevog političkog utjecaja u Novom Pazaru.
Ratna uloga i odbrana grada
Tokom Drugog svjetskog rata Novi Pazar se našao u izuzetno teškom položaju, izložen napadima četničkih formacija čiji je cilj bio protjerivanje i uništenje muslimanskog stanovništva Sandžaka. U takvim okolnostima, Aćif-efendija je, kao gradonačelnik i lokalni lider, učestvovao u organizaciji odbrane grada.
Za mnoge Bošnjake Novog Pazara i Sandžaka on je ostao simbol organizovanog otpora i čovjek koji je imao ključnu ulogu u sprječavanju masovnih zločina nad civilnim stanovništvom. Istovremeno, brojna svjedočenja govore da je nastojao spriječiti i osvetničke napade na srpske civile, posebno nakon četničkih zločina u Drenici.
Međutim, njegova saradnja s njemačkim okupacionim vlastima i lokalnim strukturama moći ostala je predmet oštrih polemika. U srpskoj historiografiji i javnosti ta saradnja se tumači kao kolaboracija, dok dio bošnjačkih autora naglašava ratni kontekst i borbu za fizički opstanak stanovništva.
Presuda bez pravde
Po ulasku partizanskih jedinica u Novi Pazar, Aćif-efendija Hadžiahmetović je uhapšen i ubrzo pogubljen. Nije mu suđeno u javnom i transparentnom procesu, niti je imao mogućnost odbrane. Njegova smrt bila je dio šireg obračuna nove vlasti s političkim i društvenim elitama Sandžaka, čime je trajno obilježen kolektivni osjećaj nepravde kod bošnjačkog naroda.
Naslijeđe koje i dalje dijeli
Više od osam decenija nakon njegove smrti, Aćif-efendija Hadžiahmetović ostaje figura oko koje se lome različita tumačenja prošlosti. Za jedne je nacionalni heroj i simbol otpora, za druge historijska ličnost čija je uloga opterećena ratnim savezništvima i političkim kompromisima.
Postavljanje panoa s njegovim likom 2012. godine od strane Bošnjačkog nacionalnog vijeća ponovo je otvorilo javnu raspravu o njegovom mjestu u historiji i kolektivnom pamćenju.
Sjećanje na Aćif-efendiju Hadžiahmetovića danas nije samo pitanje prošlosti, već i ogledalo nerazriješenih odnosa prema historiji, pravdi i identitetu u Sandžaku i šire. Njegova sudbina svjedoči o složenosti vremena u kojem je živio i o dubokim tragovima koje je to vrijeme ostavilo na generacije koje dolaze.
